Lalîş
Lalîş — Yezidi Kutsal Tapınağı
Lalîş, cihê pîroz ê herî girîng ê gelê Êzîdî ye. Li 60
kîlometre bakurê Mosulê (Iraq), di nav çiyayên Şêxanê de
ye.
Ji aliyê dînî ve:
• Lalîş, "wargehê yekem ê Adem" tê pejirandin.
• Mizgefta navendî, mizara Şêx Adî ibn Misafir (1075–1162),
damezrînerê dînî yê tarîqeta Êzîdî.
• Her Êzîdî divê di jiyana xwe de herî kêm carekê biçe
ziyareta Lalîş.
Berhemên mîmariyê:
1. Mizara Şêx Adî — bi qoçaxên konîk ên reş, taybet a
mîmariya Êzîdî.
2. Hewça pîroz a Zemzemê — kanîya ku şopandîna avê wek
"ava jiyanê" tê dîtin.
3. Hewzên kevneşop yên ji kevir.
4. Stûnên kevirîn ên zemenê kevin.
Sembolên Êzîdî:
• Tawisî Melek — periyê Tawûs, sembola pîroziyê.
• Heft kêliyên pîroz — heft sêwa baharê.
• Marê pîroz — sembola jiyana nû.
Bûyera 2014:
Piştî qirkirina Şingala 2014, Lalîş bi qewîn parastiye lê
50,000 Êzîdî hatin sirgûn kirin. Niha Lalîş wek navenda
çand-dînî yê Êzîdî tê parastin.
Mîras:
Lalîş ji 4,000 sal beriya niha — wek cihê dînî — tê
pîrozkirin. Mîmariya wê di hêza dînî-zerdeştî de hêdî hêdî
pêşketiye.
Lalîş, Yezidi halkının en önemli kutsal yeridir. Musul'un
60 kilometre kuzeyinde, Şexan Dağları arasındadır (Irak).
Dini açıdan:
• Lalîş "Adem'in ilk evi" olarak kabul edilir.
• Merkez camide Şeyh Adi ibn Misafir'in (1075-1162) mezarı —
Yezidi tarikatının dini kurucusu.
• Her Yezidi yaşamında en az bir kez Lalîş'i ziyaret
etmelidir.
Mimari eserler:
1. Şeyh Adi mezarı — siyah konik kubbeli, Yezidi mimarisine
özgü.
2. Zemzem kutsal havuzu — "yaşam suyu" olarak görülen su
kaynağı.
3. Geleneksel taş havuzlar.
4. Eski dönem taş sütunlar.
Yezidi sembolleri:
• Tawusî Melek — Tavus Periye, kutsallık sembolü.
• Yedi kutsal kapı — baharın yedi hilali.
• Kutsal yılan — yeni yaşam sembolü.
2014 olayı:
Şingal 2014 soykırımından sonra Lalîş güçlü şekilde korundu
ama 50.000 Yezidi sürgün edildi. Şu an Lalîş Yezidi
kültür-dini merkezi olarak korunmaktadır.
Miras:
Lalîş 4.000 yıl önceden — dini bir yer olarak — kutsanır.
Mimarisi dini-Zerdüşt etkide yavaş yavaş gelişmiştir.
Arka plan
Lalîş 2017'de UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras adayı listesine eklendi. Yezidi diasporasının (Almanya, ABD) mali desteğiyle restore edilmektedir. Almanya hükümeti 2021'de "Yezidi soykırımı"nı resmen tanıyan ilk Avrupa devleti oldu.
Naveroka çandî bi deng û pratîkê di sepanê de.
Di sepanê de