Surên Amedê
Diyarbakır Surları — UNESCO Mirası
Surên Amedê (Diyarbekir), yek ji surên herî dirêj ên dinyayê
ye — 5.5 kîlometre dirêj, ji kevirê reş ê bazaltê hatine
çêkirin. Di sala 2015'an de, UNESCO ji bo lîsteya World
Heritage qebûl kir.
Dîrok:
• Bingeh: Asurî (M.B. 9. sedsal).
• Konstantîn: Bîzansî (M.S. 4. sedsal) — du qonax surê.
• Eyûbî (1130–1230): Şehîn Selahaddîn surê pir-zêde kir.
• Osmanî (1500–1900): tamîr û nûjenkirin.
Ji aliyê fizîkî ve:
• Dirêjî: 5,500 m.
• Bilindî: 12 m.
• Stûrî: 3-5 m.
• 4 deriyên sereke (kapî):
- Deriyê Wanê (Mardin Kapı) — bakur.
- Deriyê Çiyê (Yeni Kapı) — başûr.
- Deriyê Sêwa (Urfa Kapı) — rojavarojhilat.
- Deriyê Reşê (Dağ Kapı) — bakur-rojhilat.
Berhemên di hundir de:
1. Mizgefta Mezin a Amedê (1091) — yek ji mizgeftên herî
kevin ên Anadolê.
2. Kelha hundirîn (Içkale) — qonaxa rêveberî.
3. Pirana Dîcleyê yê Deh Stûyî (12. sedsal).
4. Kilîseya Sêwurkê (Surp Giragos) — Ermenî, 1376.
Mîras 2015:
UNESCO surên Amedê wek "modeleke ji avakirina sûra dîrokî"
pejirand. Di vê navberê de:
• Bagên Hewselê — bagên dîrokî yên li ber surê.
• Şopa kevneşop a 7,000 sal niştecîbûna mirovî.
Diyarbakır Surları, dünyanın en uzun surlarından biridir —
5.5 kilometre uzunluğunda, siyah bazalt taşından inşa
edilmiştir. 2015'te UNESCO World Heritage listesine kabul
edildi.
Tarih:
• Temel: Asurî (M.Ö. 9. yy).
• Konstantin: Bizans (M.S. 4. yy) — surun iki katlı yapısı.
• Eyyûbî (1130-1230): Şehîn Selahaddin surları çok
genişletti.
• Osmanlı (1500-1900): onarım ve modernleşme.
Fiziksel açıdan:
• Uzunluk: 5.500 m.
• Yükseklik: 12 m.
• Kalınlık: 3-5 m.
• 4 ana kapı:
- Van Kapı (Mardin Kapı) — kuzey.
- Yeni Kapı (Çiya) — güney.
- Urfa Kapı (Sêwa) — batı.
- Dağ Kapı (Reşê) — kuzey-doğu.
İçeride bulunan eserler:
1. Diyarbakır Ulu Camii (1091) — Anadolu'nun en eski
camilerinden.
2. İçkale — yönetim katı.
3. On Gözlü Köprü (12. yy).
4. Surp Giragos Kilisesi (Ermeni, 1376).
2015 mirası:
UNESCO Diyarbakır Surları'nı "tarihi sur yapımının modeli"
olarak kabul etti. Dahil edilen:
• Hevsel Bahçeleri — surun ön cephesindeki tarihi bahçeler.
• 7.000 yıllık geleneksel insan yerleşimi izi.
Arka plan
2015-2016 olayları sırasında Sur ilçesinde sokağa çıkma yasakları sırasında bazı tarihi yapılar zarar gördü. UNESCO, taraflara koruma talimatı verdi. 2018'den itibaren restorasyon süreci yavaş yavaş devam ediyor.
Naveroka çandî bi deng û pratîkê di sepanê de.
Di sepanê de