Sêwr — Mîmariya Gundên Kurdî
Sêwr — Geleneksel Kürt Köy Mimarisi
Sêwr (an: malbatê), navê mîmariya kevneşopî ya gundên
Kurdistanê ye. Avahiyek bi du qatî, bi banîyê dûz a kerpîçî
û jêr-zemînê ji kevirê herêmî.
Avahî:
Sêwr ji 4 beşên sereke pêk tê:
1. **Hewş** — qonaxa derveyî, nava deriyê û baxçeyê. Cihê
pêşwaziya mêvan û karê rojane.
2. **Dîwanxane** — odeya mêvanan a sereke. Bi tîpên
bilind, bi pelekan reş li dîwaran.
3. **Tendor (qatekî jêr)** — cihê pijandina nan û xwarinan.
Bi tendora kerpîçî ya dûzgehî.
4. **Banî** — bin asîmanê. Cihê razana havînê û berhevkirina
savar û firavînê ya zivistanê.
Materyal:
• Banî: kerpîç (avahî bi avtên rojê hatine ziwa kirin).
• Dîwar: kevirê herêmî, bi kerpîçek li nav.
• Bingeh: kevirê reş yê stûr.
• Pencere: piçûk û nizm — ji ber sermayê û ji bo
parastinê.
Pîvana çandî:
• Sêwra malbatê hêza wê ya kêmasî hilberîna xwedayî tê
hesibîn — "her sêwr xwedayê xwe heye" gotina pîr û pîrejinan.
• Banî, cîhê navendî yê gund — şev tev kal û pîr li banî
bi hev re peyivîn dikin, çîrokan dibêjin.
• Hewş, cihê dîlana zarokan û siyaseta gund.
Hêza erdnigarî:
• Çiya: sêwr piçûktir, kevirîn-kûr.
• Deşt: sêwr ferehtir, kerpîçî.
• Hekarî: sêwr du-qatî, bi siwala nava.
Mîras:
Niha bi nûjeniya bajaran re sêwra kevneşop hêdî hêdî tê
jibîrkirin. Lê li gundên Hekarî, Botan û Şirnex hîn jî
tên parastin.
Sêwr (veya malbatê), Kürdistan köylerinin geleneksel
mimarisinin adıdır. İki katlı, kerpiç düz çatılı, yerel
taştan zeminli yapı.
Yapı:
Sêwr 4 ana bölümden oluşur:
1. **Hewş** — dış kat, kapı arası ve bahçe. Misafir
karşılama ve günlük iş alanı.
2. **Dîwanxane** — ana misafir odası. Yüksek tavanlı,
duvarlarda siyah kilim.
3. **Tendor (alt kat)** — ekmek ve yemek pişirme yeri.
Düz kerpiç tandırla.
4. **Banî (üst kat-dam)** — gökyüzü altında. Yaz uyku
yeri ve kış için bulgur, erzak depolama.
Malzeme:
• Çatı: kerpiç (güneşte kurutulmuş tuğla).
• Duvar: bölgesel taş, arasında kerpiç.
• Temel: kalın siyah taş.
• Pencere: küçük ve alçak — soğuktan ve korunmadan.
Kültürel ölçüt:
• Aile sêwrünün uğursuz mahsulât gücü kabul edilir —
"her sêwrun kendi tanrısı vardır" yaşlıların sözüdür.
• Banî (dam), köyün merkezi yeridir — yaşlılar gece
birlikte konuşur, hikâye anlatır.
• Hewş, çocukların oyun ve köy siyasetinin yeri.
Coğrafi farklar:
• Dağ: sêwr daha küçük, taş-derin.
• Ova: sêwr daha geniş, kerpiç.
• Hakkari: sêwr iki katlı, eğimli.
Miras:
Şu an kentleşmeyle birlikte geleneksel sêwr yavaş yavaş
unutulmaktadır. Ama Hakkari, Botan ve Şirnak köylerinde
hâlâ korunmaktadır.
Arka plan
Sêwr mimarisi UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras adayı listesinde 2019'dan beri yer alır. Diyarbakır Kürt Enstitüsü "Mîmariya Gundên Kurdî" arşivi 5.000 fotoğraf ve plan içerir. Modern köy yenilemelerinde kerpiç-taş kombinasyonu yeniden değerlendirilmektedir.
Naveroka çandî bi deng û pratîkê di sepanê de.
Di sepanê de