Serhildana Şêx Seîd — 1925
Şeyh Said Ayaklanması — 1925
Serhildana Şêx Seîd, di Sibata 1925'an de li bakurê Kurdistanê dest pê kir. Lîder: Şêx Seîd Pîranî (1865–1925), şêxê Neqşbendî yê Pîranê.
Sedem:
Komara Tirkiyeyê (1923) li dijî Kurdan polîtîkayên asîmîlasyonê meşandin: alfabeya Erebî hate qedexe kirin, medreseyên dînî hatin girtin, paytextê Kurdistanê (Diyarbekir) hate guhertin.
Aktîvîte:
• Şubat 1925: serhildan li Pîranê dest pê kir.
• Bajarên Lice, Hênê (Hani), Çapakçur (Bingöl), Diyarbekir hatin avêtin.
• Pêncî hezar şervanên Kurd tev li serhildanê bûn.
• Plana wî: dewleta Kurd a serbixwe damezrandin.
Encam:
• Avrîl 1925: Tirkiye fermana "Tedbîrê Sukûn" derxist, bi alikariya Fransî bi rê û şerê hêzdar serhildan kuşt.
• Şêx Seîd û 46 hevalê wî di 29ê Hezîranê 1925'an de li meydana Diyarbekirê hatin dardakirin.
• Bi sed hezaran Kurd hatin sirgûn kirin ji rojhilatê Tirkiyeyê.
Mîras:
"Daxuyaniya Şêx Seîd" — di rojên xwe yên dawî de — bi pirtûka "Kemal'in cumhuriyet kuranlarına eleştirisi" ye, hîn di nav arşîvên dîrokî de heye.
Şeyh Said Ayaklanması, Şubat 1925'te Kuzey Kürdistan'da başladı. Lider: Şeyh Said Pîranî (1865-1925), Piran'ın Nakşi şeyhi.
Sebep:
Türkiye Cumhuriyeti (1923) Kürtlere karşı asimilasyon politikaları uyguladı: Arap alfabesi yasaklandı, dini medreseler kapatıldı, Kürdistan başkenti (Diyarbakır) değiştirildi.
Faaliyet:
• Şubat 1925: Ayaklanma Piran'da başladı.
• Lice, Hani, Bingöl, Diyarbakır kuşatıldı.
• 50.000 Kürt savaşçı ayaklanmaya katıldı.
• Planı: bağımsız Kürt devleti kurmaktı.
Sonuç:
• Nisan 1925: Türkiye "Takrir-i Sükun" yasası çıkardı, Fransız desteği ve sıkıyönetimle ayaklanma bastırıldı.
• Şeyh Said ve 46 yoldaşı 29 Haziran 1925'te Diyarbakır meydanında idam edildi.
• Yüz binlerce Kürt Doğu Türkiye'den sürgün edildi.
Miras:
"Şeyh Said Bildirgesi" — son günlerinde — Cumhuriyet kurucularına yöneltilen ilk Kürt eleştirisidir, hâlâ tarih arşivlerindedir.
Arka plan
Şeyh Said Ayaklanması Cumhuriyet döneminin ilk büyük Kürt direnişidir. Ayaklanmanın bastırılması 1925-1938 dönemindeki Kürt politikasının (Şark Islahat Planı) temelini oluşturdu. Şeyh Said'in mezarı 1995'e kadar gizliydi.
Naveroka çandî bi deng û pratîkê di sepanê de.
Di sepanê de