Komkujiya Dêrsim — 1937–1938
Dersim Katliamı — 1937-1938
Komkujiya Dêrsim, ji aliyê hêzên leşkerî yên Komara Tirkiyeyê ve, li dijî kurd-elewîyên Dêrsimê (Tunceli) pêk hat. Bûyera herî tirsnak a sedsala 20'î ji bo Kurdan li Tirkiyeyê.
Bingeh:
Dêrsim, herêmek autonom a kurd-elewî bû, lê 1934'an qanûna "îskan" tê derxistin: nifûsa Kurd dê tê belav kirin, ziman dê tê qedexe kirin.
Lîder: Seyîd Riza (1862–1937), şêx-mîrê herêmê.
Aktîvîte:
• 1937: Dêrsim li dijî qanûna "îskan" rabû.
• Tirkiye 50,000 leşker bi tankan, bombe û çekên jehrî tê de barkirin.
• Gund-bi-gund hatin şewitandin, jin û zarok hatin kuştin.
Hejmar:
• Hesabên fermî yên Tirkiyeyê: 13,000 mirin.
• Hesabên dîrokzanên serbixwe: 40,000–70,000.
• Bi hezaran zarokên Kurd hatin "tirkîzandin" — bi alîkariya rêxistina dewletê.
Dawiyê:
Seyîd Riza û şeş hevalê wî di 15ê Mijdarê 1937'an de hatin dardakirin. Berî dardakirinê, gotina wî ya navdar: "Ev şerm ji bo we ye!"
Mîras:
2011: Serokwezîrê Tirkiyeyê yê wê demê, "lêborînê" ji malbatên Dêrsimê xwest. Lê hîn jî gelek dosye, lîsteyên kuştîyan û goristanên kom yên belengaz nedîyar in.
Dersim Katliamı, Türkiye Cumhuriyeti askeri kuvvetlerince Dersimli Kürt-Aleviler'e (Tunceli) karşı gerçekleştirildi. Türkiye Kürtleri için 20. yüzyılın en korkunç olayıdır.
Arka plan:
Dersim özerk Kürt-Alevi bölgesiydi, ama 1934'te "iskân" yasası çıkarıldı: Kürt nüfusu dağıtılacak, dil yasaklanacaktı.
Lider: Seyîd Riza (1862-1937), bölgenin şeyh-mîrek'i.
Faaliyet:
• 1937: Dersim "iskân" yasasına karşı ayaklandı.
• Türkiye 50.000 askeri tank, bomba ve kimyasal silahla dağıttı.
• Köy köy yakıldı, kadın ve çocuklar öldürüldü.
Sayılar:
• Türkiye resmi rakamı: 13.000 ölü.
• Bağımsız tarihçilerin tahmini: 40.000-70.000.
• Binlerce Kürt çocuğu devlet aracılığıyla "Türkleştirildi".
Sonu:
Seyîd Riza ve altı yoldaşı 15 Kasım 1937'de idam edildi. İdamdan önce ünlü sözü: "Bu utanç sizindir!"
Miras:
2011: Dönemin Türkiye Başbakanı, Dersim ailelerinden "özür" diledi. Ama hâlâ pek çok dosya, ölü listeleri ve toplu mezarlar açıklanmamıştır.
Arka plan
Seyîd Riza'nın "Bu utanç sizindir!" sözü Kürt direniş kültürünün simgesi haline gelmiştir. Dersim katliamı Türkiye'de sansürlü bir konu olarak kalmıştır; ilk resmi devlet kabulü 2011'de gerçekleşti. Belgesel ve roman olarak Hasan Saltık ve Mehmet Uzun bu konuyu işlediler.
Naveroka çandî bi deng û pratîkê di sepanê de.
Di sepanê de