Qazî Mihemed (1893–1947)
Qazi Muhammed (1893-1947)
Qazî Mihemed, lîderê Komara Mehabad ya 1946'an e —
dewleta yekem û tenê ya rojavayî ya tarîxa Kurdan. Ji
malbateke alim a Mehabadê hatibû dinyayê.
Jiyana wî:
• Mîrê dînî yê Mehabadê ("Qazî" maqama wî ya hiqûqî).
• Damezrînerê "Komeleya Jiyana Kurd" (KJK) di 1942'an de.
• Serokê Komara Mehabad (22 Çile 1946 – 31 Adar 1947).
Komara Mehabad:
Piştî Şerê Cîhanê yê Duyem, Hêzên Sovyetê li bakurê Îranê
hebûn. Qazî Mihemed bi piştevaniya wan komarê damezrand:
• Dibistanên Kurdî vebûn — yekem caran zimanê Kurdî di
perwerdeyê de bi kar hat.
• Kovara "Kurdistan" hat çapkirin.
• Alaya Kurdî hate dadan.
• Mistefa Barzanî bi pêşmergeyên xwe hate Mehabadê.
Dawiya tirsnak:
Komar 11 mehan domand. Piştî vekişîna Sovyetê, hêzên Şahê
Pehlewî bajar girtin (31 Adar 1947). Qazî Mihemed û birayên
wî hatin dardakirin li meydana Çar Çiraya Mehabadê — eynî
meydana ku komar lê hatibû îlan kirin.
Gotina dawî:
Berî dardakirinê, Qazî Mihemed got: "Em mirine, lê fikra
me dê di dilê Kurdan de bimîne."
Mîras:
• Alaya Kurdî ya niha — sor-kesk-zer — ji wê demê dimîne.
• Fikra "Kurdistana yekgirtî" hîn jî zindî ye.
Qazi Muhammed, 1946 Mahabad Cumhuriyeti'nin lideridir —
Kürt tarihinin ilk ve tek batılı tarzdaki devleti. Mahabad
âlim ailesinden doğmuştur.
Hayatı:
• Mahabad'ın dini lideri ("Qazî" hukuki makamı).
• "Kürt Hayatı Cemiyeti" (KJK) kurucusu (1942).
• Mahabad Cumhuriyeti'nin başkanı (22 Ocak 1946 – 31 Mart 1947).
Mahabad Cumhuriyeti:
II. Dünya Savaşı sonrası Sovyetler Kuzey İran'daydı.
Qazi Muhammed Sovyet desteğiyle cumhuriyeti kurdu:
• Kürt okulları açıldı — Kürt dili ilk kez eğitimde
kullanıldı.
• "Kurdistan" dergisi çıkarıldı.
• Kürt bayrağı çekildi.
• Mustafa Barzanî peşmergeleriyle Mahabad'a geldi.
Trajik son:
Cumhuriyet 11 ay sürdü. Sovyetlerin çekilmesinden sonra
Pehlevi Şah'ın kuvvetleri kenti aldı (31 Mart 1947). Qazi
Muhammed ve kardeşleri Mahabad Çar Çira meydanında asıldı —
cumhuriyetin ilan edildiği aynı meydanda.
Son sözü:
İdamdan önce Qazi Muhammed dedi: "Biz öldük, ama fikrimiz
Kürtlerin kalbinde yaşayacak."
Miras:
• Bugünkü Kürt bayrağı — kırmızı-yeşil-sarı — o dönemden.
• "Birleşik Kürdistan" fikri hâlâ canlıdır.
Arka plan
Qazî Mihemed'in idamı, Soğuk Savaş'ın ilk Kürt vakası olarak William Eagleton "The Kurdish Republic of 1946" (1963) kitabında detaylı incelenir. Mezarı Mahabad'da ziyaretgâhtır.
Naveroka çandî bi deng û pratîkê di sepanê de.
Di sepanê de