Îhsan Nûrî Paşa (1893–1976)
İhsan Nuri Paşa (1893-1976)
Îhsan Nûrî Paşa, efserê berê yê Osmanî yê Kurd û lîderê
leşkerî yê Komara Araratê (1928–1930). Ji Bedlîsê hatibû
dinyayê.
Jiyana wî:
• Di artêşa Osmanî de wek efserê paşê (yarbay).
• Piştî 1922'an, ji ber polîtîkayên Tirkî yên dij-Kurd,
alîgirê serhildanê bû.
• 1927: damezrînerê rêxistina Hoybûn (Xoybûn) li Lubnanê.
Komara Araratê (1928–1930):
Hoybûn rêxistina yekem a siyasî ya Kurd-neteweparêz e.
Damezrîner: Mîr Celadet Bedirxan, Memdûh Selîm Beg, Îhsan
Nûrî Paşa, û rewşenbîrên Ermenî.
• 1928: "Komara Araratê" hate îlan kirin li ser çiyayê
Araratê.
• 1929–1930: şerên dij-Tirkiyeyê û Îranê.
Têkçûn:
• 1930: Tirkiye, bi alîkariya hawayî ya yekem (bombe) bi
kar anî, û bi peymana Tirkiye-Îran ya hevkariyê,
serhildan hate kuştin.
• Îhsan Nûrî Paşa li Îranê sirgûn ma.
Sirgûn û dawî:
• 1930-1976: li Tehranê dijî, di kondelîniya tundî de.
• 1976: vegeriya Bedlîsê tenê ji bo bîranînê — dema ku mir,
Tirkiye razî nebû ku gora wî li welêt be.
Mîras:
"Komara Araratê" sembola yekem a "dewleta Kurd" e di
sedsala 20'î de — fikra ku 16 sal paşê di Mehabad (1946) de
jî hate ceribandin.
İhsan Nuri Paşa, eski Osmanlı Kürt subayı ve Ararat
Cumhuriyeti'nin (1928-1930) askeri lideridir. Bidlis'te
doğmuştur.
Hayatı:
• Osmanlı ordusunda subay (yarbay).
• 1922'den sonra Türk Kürt karşıtı politikaları nedeniyle
ayaklanma yanlısı oldu.
• 1927: Lübnan'da Hoybûn (Xoybûn) örgütünün kurucusu.
Ararat Cumhuriyeti (1928-1930):
Hoybûn ilk Kürt-milliyetçi siyasi örgüttür. Kurucular: Mîr
Celadet Bedirxan, Memdûh Selîm Beg, İhsan Nuri Paşa ve
Ermeni aydınlar.
• 1928: "Ararat Cumhuriyeti" Ağrı Dağı'nda ilan edildi.
• 1929-1930: Türkiye ve İran'a karşı savaşlar.
Yenilgi:
• 1930: Türkiye ilk hava bombardımanını kullandı ve
Türkiye-İran işbirliği antlaşmasıyla ayaklanma
bastırıldı.
• İhsan Nuri Paşa İran'a sığındı.
Sürgün ve son:
• 1930-1976: Tahran'da yaşadı, sıkı gözetim altında.
• 1976: Bidlis'i sadece anmak için döndü — öldüğünde
Türkiye mezarının vatanda olmasını kabul etmedi.
Miras:
"Ararat Cumhuriyeti" 20. yüzyılda "Kürt devleti"nin
sembolik ilk örneğidir — 16 yıl sonra Mahabad'da (1946)
da denendi.
Arka plan
İhsan Nuri Paşa'nın anıları "Kürt Direnişi" (Kurdish Resistance) adıyla 1976'da Tahran'da yayımlandı. Hoybûn arşivleri Beyrut ve Paris'te korunmaktadır.
Naveroka çandî bi deng û pratîkê di sepanê de.
Di sepanê de